zebrapad

Boeiend vind ik het: hoe verschillend mensen fysieke ruimte beleven. Een zebrapad veilig? Ik dacht het niet! Toch geeft een zebrapad veel mensen het gevoel van veiligheid. Daarom worden ze nog steeds op wegen aangebracht. Vaak nadat omwonenden er bij de gemeente om hebben gevraagd. En ondanks het feit dat er juist op zebrapaden veel ongevallen gebeuren, wordt dit verzoek door gemeenten nog dikwijls gehonoreerd. Blijkbaar vinden we het gevoel van veiligheid (de subjectieve veiligheid) belangrijker dan de objectieve veiligheid.

Veilig voelen en veilig zijn twee verschillende dingen. Dat is een belangrijke les die ik heb geleerd tijdens mijn betrokkenheid van het Europese project Shared Space vanaf 2004. Want als je je veilig voelt ben je minder alert en gebeuren er juist sneller ongevallen. Als een situatie onoverzichtelijk is (en daardoor misschien onveilig voelt) ben je alert en gebeuren er objectief gezien meestal weinig ongevallen.

Het project Shared Space was erop gericht internationaal ervaring op te doen met een andere vorm van inrichting van de openbare ruimte. Sinds de opkomst van de auto in de jaren ’70 van de vorige eeuw hadden verkeerskundigen het wegbeeld bepaald: ruim baan voor de auto, zelfs in dorpen en binnensteden. De verkeersfunctie domineerde. En het gedrag van mensen in deze ruimte werd door verkeersspecialisten gereguleerd met verkeersregels, -tekens en borden. Op een moderne wijze: van bovenaf, hiërarchisch, regels zijn regels.

Verkeerskundige Hans Monderman, bedenker van het concept Shared Space, heeft veel van zijn vakgenoten tegen de haren in gestreken door een hele nieuwe filosofie te lanceren: laat op plekken waar mensen wonen en verblijven (en die dus meer functies vervullen dan alleen verkeer) sociale gedragsregels prevaleren boven verkeersregels. Doe recht aan de verschillende functies die een plek heeft door deze plek ook multifunctioneel in te richten. Dan zullen automobilisten de plek anders ‘lezen’ en passen ze hun rijgedrag erop aan.

Onder de noemer Shared Space is de afgelopen decennia volop geëxperimenteerd met verschillende vormen van inrichting van de openbare ruimte, met prachtige resultaten. Door de multifunctionaliteit tot uitdrukking te brengen in de openbare ruimte werden de andere functies en daarmee de sociale kwaliteit van de plek versterkt. Shared Space is een integrale aanpak die recht doet aan de vele verschillende aspecten van de samenleving. De gebruikers van de ruimte kregen een belangrijke stem in de inrichting, wat ook nieuw was. Op verblijfsplekken werd verkeer niet meer geregeld met verkeersborden en –tekens, maar door middel van oogcontact tussen gebruikers van de ruimte.

Shared Space vroeg om een mindshift bij experts, bij bewoners en niet in de laatste plaats bij bestuurders, die kennis maakten met het begrip participatie. Pas later, na diens dood, realiseerde ik me dat Hans Monderman met de filosofie van Shared Space als postmodern mens zijn tijd ver vooruit was. Hij (her)introduceerde een set aan (postmoderne) waarden die toen voor mensen nieuw waren en paste die toe op de inrichting van de openbare ruimte: vertrouwen, gelijkwaardigheid, diversiteit, integraliteit/contextualiteit.

Door mijn betrokkenheid bij Shared Space ben ik daadwerkelijk anders tegen verkeer en de risico’s in het verkeer gaan aankijken. Als ik op een landweggetje fiets en ik hoor een auto achter me komen rijden, voel ik geen aandrang meer de rechterberm in te schieten, ook al ben ik opgevoed met de regel dat gemotoriseerd verkeer ten allen tijde voorrang heeft. En inderdaad de auto achter mij mindert vaart om mij rustig in te halen.

In mijn eigen woonplaats liggen drie basisscholen aan en in de omgeving van een redelijk brede geasfalteerde weg zonder aparte fietspaden. Iedere schooldag fietsten honderden kinderen met of zonder ouders over deze weg naar hun school. Ik hoor dikwijls ouders klagen over dat het er zo onveilig is. Onbegrijpelijk! De afgelopen tien jaar is er geen ongeluk gebeurd! Auto’s kunnen er bij het in- en uitgaan van de school door zoveel fietsers op de weg niet hard rijden. Hoe veilig wil je het hebben?

De oplossing voor het onveilige gevoel is niet: de weg aanpassen, maar anders kijken naar de openbare ruimte. En nu maar hopen dat de gemeente niet zwicht voor de roep om een fietssuggestiestrook of een fietspad, maar de moeite neemt om in gesprek te gaan met mensen en toe te lichten waarom ze dat vooral niet doet.

Shared Space vraagt een andere benadering van de openbare ruimte door gebruikers én beleidsmakers, een andere mindset. Daar komt wel wat communicatie bij kijken! Antoinette schreef in 2004 mee aan de eerste publicaties over Shared Space in het kader van het gelijknamige Europese project. Nadien is zij met het bureau Senza Communicatie, waar zij tot voorkort medevennoot was, regelmatig betrokken geweest bij projecten waarin het concept is toegepast. Vorig jaar verzorgde ze voor de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden twee evaluatiebrochures voor uitgevoerde Shared Space-projecten in Groningen (Onderdendam) en Friesland (Stroobossertrekweg).